Jednym z podstawowych warunków wstąpienia Polski do Unii Europejskiej (UE) jest przejęcie jej całego dorobku prawnego i wdrożenie jego wymagań w praktyce. Polska musiała dokonać przeniesienia do swojej legislacji tych wymagań unijnych, które w prawie nie były ujęte lub były inaczej rozwiązane. Kolejnym niezbędnym krokiem jest praktyczne wdrożenie tych wymagań. Oznacza to wprowadzenie nowych procedur - (obejmujących np. tryb i sposób wykonywania ocen oddziaływania na środowisko, wydawanie pozwoleń zintegrowanych itp.), budowę nowych lub też przekształcanie istniejących instytucji, tak aby mogły one spełniać zadania postawione przez przepisy unijne oraz - co będzie prawdopodobnie najtrudniejsze - realizacja wielu inwestycji, które mają zapewnić uniknięcie bądź minimalizację powodowanego przez działalność gospodarczą negatywnego oddziaływania na środowisko przyrodnicze. 

Celem niniejszej publikacji jest przedstawienie informacji na temat obowiązków dotyczących ochrony środowiska, jakie w wyniku przeniesienia do prawa polskiego wymagań Unii Europejskiej spełnić muszą podmioty gospodarcze:

1. W rozdziale pierwszym zaprezentowano podstawowe informacje na temat polityki ekologicznej Unii Europejskiej;
2. W rozdziale drugim omówiono negocjacje akcesyjne z UE i przedstawiono ich wynik; 
3. W rozdziale trzecim wskazano na najważniejsze - z punktu widzenia podmiotów gospodarczych - zmiany jakich dokonano w polskich przepisach prawa ochrony środowiska oraz nowe wymagania wobec przedsiębiorstw;
4. W ostatnim rozdziale poruszono problemy związane z finansowaniem niezbędnych inwestycji i zmian oraz omówiono korzyści wynikające z dostosowania przepisów ochrony środowiska do wymagań UE

Polityka ekologiczna Unii Europejskiej realizowana jest na podstawie tzw. Programów Działań na rzecz Środowiska. Obowiązek realizacji tej polityki, w różnej formie, spoczywa na wszystkich instytucjach UE. Najważniejsze z nich to:

• Rada Europejska

• Rada Unii Europejskiej

• Komisja Europejska

• Europejska Agencja Środowiska

• Parlament Europejski

• Trybunał Sprawiedliwości 

Tworzenie polityki ekologicznej Unii Europejskiej rozpoczęto na początku lat siedemdziesiątych, jej podstawę stanowią zagadnienia:

• etyczne, opierające się na przekonaniu, że przyroda ma wewnętrzna wartość i jako taka winna być chroniona;
• ekonomiczne, których podstawą jest zasada, że najważniejszym elementem wspólnego rynku powinny być równe warunki konkurencji; tak więc wszystkie podmioty gospodarujące w krajach Unii Europejskiej powinny obowiązywać jednakowe standardy ochrony środowiska;
• dobra ogółu, które opiera się na powiązaniu stanu środowiska ze zdrowiem człowieka. 

• zrównoważony rozwój;
• wysoki poziom ochrony środowiska; 
• przezorności - przewidywania ewentualnych negatywnych skutków działań; 
• prewencji - zapobiegania zanieczyszczeniom i likwidacji ich u źródła; 
• zanieczyszczający płaci - koszt likwidacji szkód ekologicznych powinni ponosić ich sprawcy;
• integracji wymagań ochrony środowiska do wszystkich strategii i polityk sektorowych; 
• subsydiarności - problemy należy rozwiązywać na możliwie najniższym szczeblu;
• partnerstwo - konieczność podejmowania, przez wszystkie podmioty, wspólnych działań na rzecz ochrony środowiska.

Kierunki, priorytety i zakres polityki ekologicznej Unii Europejskiej przedstawiane są w tzw. Programach Działań na Rzecz Ochrony Środowiska. Pierwszy program przyjęto w listopadzie 1973 roku, kolejne w latach: 1978, 82, 87 i 92. Ostatni, przyjęty w 2001 roku VI Program Działań wyznacza zadania polityki ekologicznej Unii Europejskiej w pierwszej dekadzie XXI wieku. Wskazuje on na najważniejsze, cztery obszary działań jakie w tym okresie powinny być podejmowane przez UE:

1. Powstrzymanie zmian klimatu


Celem aktywności w tym zakresie będzie stworzenie warunków dla wdrożenia wymagań Protokołu z Kioto, to jest doprowadzenie, w okresie lat 2008 - 2012 do corocznej redukcji emisji sześciu gazów cieplarnianych o 8% w stosunku do tzw. roku bazowego (poziomu emisji z roku 1990). Redukcja ta ma być wstępem do realizacji strategicznego celu Unii Europejskiej, jakim jest zmniejszenie ilości odprowadzanych do atmosfery gazów cieplarnianych o 70%.

2. Ochrona przyrody i bioróżnorodności


Nadrzędnym celem działań w tym zakresie jest powstrzymanie utraty bioróżnorodności, zarówno na poziomie Unii Europejskiej jak i całej Ziemi. Prace te mają się także przyczynić do ochrony i odtwarzania naturalnych systemów przyrodniczych, a także skutecznie chronić gleby przed zanieczyszczeniem i erozją. 

3. Środowisko i zdrowie 


Podstawowym celem prac UE w tym zakresie jest zapewnienie takiej jakości środowiska, aby poziomy zanieczyszczenia (włączając w to promieniowanie i hałas) wywołane działalnością człowieka nie wywierały zagrożenia dla zdrowia ludzi. 

4. Zrównoważone wykorzystanie zasobów naturalnych i gospodarka odpadami

VI Program Działań określa także instrumenty, których wdrożenie i stosowanie powinno przyczynić się do osiągnięcia postawionych celów. Wyróżnia się cztery główne grupy tych narzędzi:

1. instrumenty prawne, które będą systematycznie wprowadzane i których stosowanie powinno wymóc na wszystkich użytkownikach środowiska pożądany stan jego ochrony;
1. instrumenty rynkowe, takie jak narzędzia ekonomiczne (opłaty, subwencje, kreowanie rynków etc.), instrumenty fiskalne (podatki ekologiczne i ulgi podatkowe) oraz dobrowolne porozumienia rządu z podmiotami gospodarczymi;
2. poziome instrumenty wspomagające, takie jak: badania naukowe, edukacja ekologiczna, poprawa pozyskiwania i wykorzystania danych o środowisku, planowanie sektorowe i przestrzenne; 
3. finansowe instrumenty wspomagające, takie jak fundusze strukturalne i fundusz spójności, rozwinięcie instrumentu finansowego Wspólnoty na rzecz środowiska (LIFE), specjalne programy wspierania małych i średnich przedsiębiorstw, programy wspierania rozwoju odnawialnych źródeł energii i jej efektywnego wykorzystania itd.

Od początku lat dziewięćdziesiątych Polska prowadzi aktywną politykę ochrony środowiska. Jej wyrazem stało się przyjęcie w 1991 roku I Polityki Ekologicznej Państwa zastąpionej dziesięć lat później II Polityką Ekologiczną. Dokumenty te wyrażają wolę władz Polski w osiąganiu celów ekologicznych, wskazują również cele i kierunki działań w tym zakresie. Efektem wykonanych w latach dziewięćdziesiątych inwestycji było znaczne zmniejszenie odprowadzanego ładunku zanieczyszczeń. Niestety pomimo osiągniętej poprawy stan środowiska przyrodniczego jak również stan infrastruktury służącej jego ochronie nie jest w Polsce wystarczający. Nadal znaczna ilość ścieków odprowadzana jest do odbiorników bez oczyszczania, zbyt mała ilość przedsiębiorstw posiada urządzenia oczyszczające gazy odlotowe, tylko niewielka ilość odpadów poddawana jest odzyskowi lub zaawansowanym sposobom unieszkodliwiania - większość z nich deponowana jest na składowiskach. Dlatego też w dokumencie Polityka ekologiczna państwa na lata 2003 - 2006 z uwzględnieniem perspektywy na lata 2007 - 2010 postawiono ambitne cele ekologiczne jakie powinny być osiągnięte w pierwszej dekadzie XXI wieku. Obowiązek osiągania tych celów nie wynika jednak jedynie z wewnętrznych, polskich zobowiązań; do ich realizacji nasz kraj zobowiązał się także w Traktacie Akcesyjnym. 

Za początek polskiej drogi do Unii Europejskiej można uznać datą 16 grudnia 1991 roku, kiedy nastąpiło podpisanie Układu Europejskiego ustanawiającego stowarzyszenie pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a Wspólnotami Europejskimi oraz ich państwami członkowskimi. Układ wszedł w życie 1 lutego 1994 roku zobowiązując nasz kraj m.in. do stopniowego dostosowywania istniejącego i przyszłego ustawodawstwa - w tym także prawa ochrony środowiska - do systemu prawnego UE. W dniu 31 marca 1998 roku nastąpiło otwarcie negocjacji akcesyjnych, w tym samym roku rozpoczęto tzw. screening, tj. proces wspólnego przeglądu aktów prawnych Polski i UE, który pozwolił na wzajemne zorientowanie się o istniejących różnicach i rozbieżnościach. Dorobek prawny Unii Europejskiej - tzw. Acquis communautaire w ochronie środowiska stanowi zbiór ponad 300 aktów prawa wspólnotowego, procesem screeningu objęto ponad dziewięćdziesiąt najważniejszych. Wykazano wówczas znaczne różnice pomiędzy obowiązującymi w Polsce przepisami a prawem UE w tym zakresie.

W stanowisku negocjacyjnym Rząd RP przedstawił informacje na temat sposobu wdrożenia wszystkich aktów prawnych UE dotyczących ochrony środowiska, które zostały przyjęte do dnia 31 grudnia 1998 roku. Podstawowym założeniem było zobowiązanie, że proces transpozycji oraz wdrożenia wymagań prawa UE powinien zakończyć się do dnia uzyskania członkostwa w UE (zakładano wówczas, że Polska stanie się członkiem UE od 1 stycznia 2003 roku). 

W przekazanym stronie unijnej w październiku 1999 roku stanowisku negocjacyjnym Polska odniosła się do przepisów w zakresie:

1. Prawa horyzontalnego, 
2. Ochrony przyrody, 
3. Jakości wód, 
4. Ograniczaniu zanieczyszczeń przemysłowych i oceny ryzyka, 
5. Jakości powietrza, 
6. Hałasu z maszyn i urządzeń, 
7. Chemikaliów i organizmów zmodyfikowanych genetycznie, 
8. Gospodarki odpadami, 
9. Bezpieczeństwa jądrowego i ochrony przed promieniowaniem.

• konsultacje techniczne z Komisją Europejską dotyczące szczegółowych zapisów prawnych, rozwiązań dotyczących wdrażania poszczególnych dyrektyw, 
• pisemną wymianę dokumentów dotyczących Stanowiska Negocjacyjnego przedłożonego w październiku 1999 r. i kolejnych jego modyfikacji, 
• opracowanie planów wdrażania dyrektyw, zawierających harmonogram prac i terminy zakończenia ich zasadniczych etapów oraz koszty realizacji tego programu i wskazanie źródeł finansowania.

W zakresie jakości powietrza Polska uzyskała:

• 4-letni okres przejściowy (do 31.12.2006r.) w odniesieniu do Dyrektywy 99/32/WE w sprawie redukcji zawartości siarki w paliwach płynnych 
• 3-letni okres przejściowy (do 31.12.2005 r.) w odniesieniu do dyrektywy 94/63/WE w sprawie kontrolowania emisji lotnych związków organicznych powstałych wskutek z magazynowania benzyn, i jej dystrybucji z terminali do stacji obsługi 

 

• 5-letni okres przejściowy (do 31.12. 2007 r.) w odniesieniu do dyrektywy 94/62/WE w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych
• 3-letni okres przejściowy (do 01. 07. 2012r. ) w odniesieniu do dyrektywy 99/31/WE w sprawie składowisk odpadów 
• 5 - letni okres przejściowy ( do 31.12.2007 r.) w odniesieniu do rozporządzenie 259/93/EWG w sprawie nadzoru i kontroli przesyłania odpadów w obrębie do Wspólnoty Europejskiej oraz poza jej obszar 

• dla niektórych grup odpadów przeznaczonych do odzysku z tzw. "zielonej listy" 
• dla wybranych odpadów przeznaczonych do odzysku z tzw. "pomarańczowej listy" 

• 6 letni okres przejściowy (do 31.12.2008 roku) w odniesieniu do aglomeracji większych niż 10 000 RLM;
• 10 letni okres przejściowy (do 31.12.2015 roku) w odniesieniu do aglomeracji o wielkości od 2 000 do 10 000 RLM.

• 10 letni okres przejściowy (do 31.12.2015 roku) w odniesieniu do aglomeracji o wielkości od 2 000 do 10 000 RLM,
• 10 letni okres przejściowy (do 31.12.2015 roku) w odniesieniu do aglomeracji o wielkości od 10 000 do 15 000 RLM,
• 13 letni okres przejściowy (do 31.12.2015 roku) w odniesieniu do aglomeracji o wielkości od 15 000 do 100 000 RLM,
• 8 letni okres przejściowy (do 31.12.2010 roku) w odniesieniu do aglomeracji większych niż 100 000 RLM.

• 10 letni okres przejściowy (do 31.12.2015 roku) w odniesieniu do zrzutu ścieków do wód słodkich i ujęć rzek z aglomeracji poniżej 2 000 RLM
• 10 letni okres przejściowy w przypadku zrzutu ścieków do wód przybrzeżnych z aglomeracji poniżej 10 000 RLM (do 31.12.2015 roku).
• 8 letni okres przejściowy dla budowy oczyszczalni ścieków w zakładach sektora rolno - spożywczego reprezentujących równoważną liczbę mieszkańców powyżej 4 000

• 5 - letni okres przejściowy (do 31.12.2007r.)

• 3 - letni okres przejściowy (do 31.12.2010 r.) w odniesieniu do wdrażania wymagań dyrektywy 96/61/WE w sprawie zintegrowanego zapobiegania i kontroli zanieczyszczeń dla ograniczonej grupy instalacji istniejących, wymagających poważnych lub całkowitych zmian technologicznych

• 4 - letni okres przejściowy (do 31.12.2006 r.) na wdrażanie wymagań dyrektywy 97/43/Euroatom w sprawie ochrony przed promieniowaniem jonizującym pochodzącym ze źródeł medycznych 

• o 8 lat (do 31 grudnia 2015 roku) w zakresie emisji SO₂ dla elektrowni zawodowych, elektrociepłowni przemysłowych oraz elektrociepłowni i ciepłowni zawodowych;
• o 2 lata (do 31 grudnia 2017 roku) w zakresie emisji NO_x dla wszystkich elektrowni i elektrociepłowni, które znalazły się na liście załączonej do polskiego stanowiska negocjacyjnego;
• o 10 lat (do 31 grudnia 2017 roku) w zakresie emisji pyłu dla ciepłowni komunalnych.

Tymczasowe zamknięcie negocjacji w październiku 2001 roku nie oznaczało zakończenia prac. Nadal prowadzone były konsultacje dotyczące transpozycji prawa i wdrażania poszczególnych jego wymagań, strona unijna monitorowała postępy Polski w realizacji niezbędnych inwestycji i wzmacnianiu administracji ochrony środowiska a także tworzenia nowych instytucji przewidzianych w nowych ustawach. Negocjacje oficjalnie zamknięto 25 listopada 2002 roku zawarte wówczas ustalenia stały się wiążące dla obu stron - Rzeczpospolitej Polski oraz Unii Europejskiej w dniu podpisania Traktatu Akcesyjnego w Atenach 16 kwietnia 2003 roku.
 
 

Nowe obowiązki jakie stoją obecnie przed przedsiębiorstwami wynikają zarówno z realizacji przez Polskę krajowej polityki ekologicznej, jak i z transpozycji do prawa polskiego wymagań Unii Europejskiej w tym zakresie. Zostały one wprowadzone przede wszystkim poprzez ustawy przyjęte przez Parlament w latach 2000 - 2002 oraz poprzez rozporządzenia wykonawcze do tych ustaw. Najważniejszymi aktami prawnymi dokonującymi transpozycji większości przepisów ramowych UE są: ustawa Prawo ochrony środowiska (Dz.U. 62/01 poz. 629), ustawa o wprowadzeniu ustawy Prawo ochrony środowiska, ustawy o odpadach oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. 100/01 poz. 1085) a także ustawa Prawo Wodne (Dz.U. 238/02 poz. 2022). 

Jedną z najważniejszych zmian dla przedsiębiorstw jest wprowadzenie do prawa polskiego wymagań Dyrektywy Rady 96/61/WE w sprawie zintegrowanego zapobiegania i zmniejszania zanieczyszczeń (tzw. Dyrektywa IPPC). Nowe przepisy wprowadziły dla wybranej grupy przedsiębiorstw obowiązek uzyskiwania tzw. pozwoleń zintegrowanych i ustalania norm emisyjnych na podstawie Najlepszej Dostępnej Techniki (BAT - Best Available Technique). Jak wskazują przykłady przedsiębiorstw działających w krajach UE wydanie pozwolenia zintegrowanego może być warunkowane koniecznością zmniejszenia energo - lub materiałochłonności procesu technologicznego, może być uzależnione od zmiany dotychczasowej technologii i wprowadzeniu nowej, w której stosowane będą mniej zagrażające środowisku surowce, promowane będą rozwiązania bez - i mało odpadowe. Wymagania te obejma grupę ponad 2000 największych przedsiębiorstw z następujących sektorów: 

• energetycznego (o mocy ponad 50 MWt), 
• hutniczego i metalurgicznego, 
• mineralnego, 
• chemicznego, 
• unieszkodliwiania odpadów,
• oraz wybrane przedsiębiorstwa sektora rolno - spożywczego, drzewnego i hodowli zwierząt. 

Warto zwrócić uwagę, że wprowadzenie powyższych obowiązków stanowi istotną nowość dla administracji szczebla powiatowego i wojewódzkiego odpowiedzialnego za wydawanie pozwoleń zintegrowanych. Ze względu na spodziewane trudności jakie może spowodować wdrożenie omawianych przepisów w istniejących przedsiębiorstwach (stosujących niejednokrotnie przestarzałe technologie co oznacza, że wprowadzenie wymogu stosowania w nich Najlepszych Dostępnych Technik będzie kosztowne), Polska uzyskała 3 letni okres przejściowy na wykonanie modernizacji istniejących instalacji.

Istotne zmiany oczekują także prowadzących instalacje energetycznego spalania paliw o mocy ponad 50 MWt, a także operatorów spalarni odpadów (zarówno komunalnych jak i niebezpiecznych) i instalacji do produkcji dwutlenku tytanu. Transponując wymagania UE w zakresie ograniczania emisji zanieczyszczeń z instalacji przemysłowych do powietrza wprowadzono wymagania dotyczące m.in.:

• konieczności dotrzymania norm emisji w odniesieniu do ilości i rodzaju substancji zanieczyszczających powstających w procesach technologicznych, 
• postępowania w przypadku zakłóceń i awarii w procesach technologicznych czy działaniu urządzeń ochronnych, 
• przypadków w których niezbędne jest prowadzenie pomiarów stężeń zanieczyszczeń w gazach odlotowych i zakresu tych pomiarów. 

• służących spalaniu olejów odpadowych (transpozycja wymagań dyrektywy 75/439/EWG w sprawie usuwania olejów odpadowych), 
• służących spalaniu odpadów niebezpiecznych (transpozycja Dyrektywy 94/67/WE) 
• nowych i istniejących spalarni odpadów komunalnych (transpozycja dyrektyw: 89/369/EWG w sprawie nowych i 89/429/EWG - istniejących spalarni odpadów komunalnych), 
• emitujących do powietrza azbest (Dyrektywa 87/217/EWG), 
• zajmujących się produkcją dwutlenku tytanu (92/112/EWG). 

• Zapewnienie, że pozwolenia na budowę, lub użytkowanie istniejących, nowych i najnowszych źródeł zawierają warunki dotyczące:

• spełnienia norm emisji dwutlenku siarki, tlenków azotu i pyłu;
• procedur, które powinny być wypełniane w przypadku zakłóceń lub awarii urządzeń oczyszczających;
• odprowadzenia spalin przez komin z zachowaniem warunków ochrony zdrowia i środowiska.

• Zapewnienie, że normy emisji dla źródeł wielopaliwowych i dla rozbudowywanych są określane zgodnie z wyspecyfikowanymi kryteriami
• Zapewnienie, że dla źródeł najnowszych oraz rozbudowywanych zostanie przeprowadzone techniczno - ekonomiczne studium możliwości wytwarzania energii cieplnej i energii elektrycznej w sposób skojarzony.

Ponieważ terminowa realizacja wymagań dyrektywy 2001/80/WE nie będzie możliwa Polska uzyskała okresy przejściowe (o długości od 5 do 10 lat - patrz wyżej) na wdrożenie wybranych jej wymaga przez określone rodzaje przedsiębiorstw sektora energetycznego. 

Zmiany przepisów polskich ostały dokonane także w odniesieniu do warunków magazynowania benzyn oraz ich dystrybucji z terminali do stacji paliw. Jest to spowodowane koniecznością przeniesienia do prawa polskiego obowiązków wynikających z Dyrektywy UE 94/63/EC w sprawie regulacji dotyczącej emisji lotnych związków organicznych powstających w wyniku magazynowania benzyn oraz ich dystrybucji z baz magazynowych do stacji paliw. Transpozycja dyrektywy została dokonana m.in. poprzez rozporządzenia:

• Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z 15 czerwca 1999 roku w sprawie transportu drogowego substancji niebezpiecznych (Dz. U. 57/99 poz. 608);
• Ministra Gospodarki z 20 września 2000 roku w sprawie wymagań technicznych dotyczących terminali i stacji przeładunku paliw płynnych, rurociągów do przesyłu na dalekie odległości ropy naftowej surowej i produktów petrochemicznych oraz ich lokalizacji (Dz. U. 122/00 poz. 576).

• modernizacji parków zbiorników do magazynowania ropy naftowej i produktów;
• hermetyzacji nalewaków paliwa do cystern wraz z zabudową stacji odzysku par lotnych węglowodorów;
• hermetyzacji przeładunku produktów naftowych do cystern kolejowych wraz z zabezpieczeniem przed przedostaniem się produktów naftowych do gruntu i wód powierzchniowych i gruntowych podczas przeładunku;
• modernizacji stacji benzynowych (instalacja w dystrybutorach systemów odsysających gazy przy nalewaniu paliwa do zbiorników);
• dostosowanie taboru kolejowego do hermetyzacji za - i rozładunku.

Drugim aktem prawnym UE w zakresie ochrony powietrza, którego Polska nie będzie w stanie w pełni wdrożyć przed uzyskaniem członkostwa jest Dyrektywa 1999/32/WE w sprawie zmniejszenia zawartości siarki w niektórych paliwach ciekłych i poprawiającej Dyrektywę 93/12/EWG. W tym przypadku nasz kraj uzyskał 4 letni okres przejściowy (do 31.12.2006 roku) na wdrażanie wymagań art. 3.1 dyrektywy, który dotyczy zakończenia od dnia 1 stycznia 2003 roku stosowania na terenie krajów członkowskich ciężkich olejów opałowych o zawartości siarki większej niż 1 %. Było to spowodowane tym, że zaprzestanie produkcji ciężkich olejów opałowych (HFO) o zawartości powyżej 1% siarki będzie możliwe dopiero po zakończeniu budowy instalacji IGCC w Rafinerii Gdańskiej, a także zatrzymania przerobu ropy w rafineriach Czechowice i Jasło oraz realizacja określonych inwestycji w Rafinerii w Płocku oraz Rafinerii Nafty Glimar S.A.

Kwestie ryzyka przemysłowego regulowane są zapisami ustawy Prawo ochrony środowiska (art. 243 - 271) odnoszącymi się m.in. do: zapobiegania zdarzeniom mogącym powodować awarię, zasad współpracy w tym zakresie z administracją, władzami lokalnymi i społeczeństwem. Prowadzący zakład, w którym znajdują się określone substancje niebezpieczne ma obowiązek zawiadomienia odpowiednich organów oraz przygotowania programu zapobiegania awariom. Jeśli ilość tych substancji jest większa od określonego progu - prowadzący instalacje musi dodatkowo opracować i przygotować system bezpieczeństwa i plan ratowniczy, a we współpracy z właściwymi organami (Straż Pożarna, Policja) przygotować zewnętrzny plan operacyjno - ratunkowy. Wprowadzenie powyższych wymagań było spowodowane koniecznością transpozycji dyrektyw: 82/501/EWG i 96/82/WE regulujących kwestie ryzyka przemysłowego; przede wszystkim zapewnienie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa osób mieszkających w sąsiedztwie instalacji stosujących substancje niebezpieczne mogących spowodować awarię.

Niektóre wspólnotowe przepisy staną się dla polskich przedsiębiorstw obowiązujące dopiero po wejściu naszego kraju do Unii Europejskiej. Dotyczy to dobrowolnego uczestnictwa przedsiębiorstw w systemie zarządzania ochroną środowiska i przeglądów ekologicznych we Wspólnocie (system zarządzania środowiskowego EMAS) regulowanych w krajach członkowskich Rozporządzeniem Rady EWG/1836/93 oraz Decyzją 97/264/WE. Ponieważ rozporządzenia obowiązują bezpośrednio kraje członkowskie, a decyzje podmioty wobec których zostały wydane, polskie przedsiębiorstwa będą mogły uczestniczyć w systemie EMAS od drugiej połowy 2004 roku. Uczestnictwo w tym systemie może być dużą szansą dla wielu polskich podmiotów gospodarczych - w wielu przypadkach możliwość udziału w przetargach na wykonanie określonych prac przydzielana jest jedynie firmom posiadającym certyfikat EMAS. W odniesieniu do tych podmiotów gospodarczych, które uzyskały w ostatnich latach certyfikat wprowadzenia systemu zarządzania środowiskowego oparty na międzynarodowej normie z grupy ISO 14000 istotne są zapisy Decyzji 97/265/WE dotyczącej uznania normy ISO 14001 oraz Normy Europejskiej EN ISO 14001 za zgodne z systemem dobrowolnego uczestnictwa firm przemysłowych w systemie zarządzania ochroną środowiska i przeglądów ekologicznych.

Przedsiębiorcy zainteresowani produkcją wyrobów mniej szkodliwych dla środowiska po wejściu Polski do UE uzyskają możliwość uzyskiwania oznakowania ekologicznego swoich wyrobów. Kwestie te również regulowane są przez przepisy nie wymagające transpozycji - rozporządzenie i 16 decyzji Komisji Europejskiej. Rozporządzenie EWG/880//92 dotyczy organizacji i zasad działania systemu przyznawania oznakowań ekologicznych we Wspólnocie, 13 decyzji ustala kryteria przyznawania oznakowania ekologicznego poszczególnym wyrobom: farbom i lakierom stosowanym wewnątrz pomieszczeń; dodatkom poprawiającym jakość gleby; chłodziarkom; papierowi do kserokopiarek; papierowi toaletowemu; ręcznikom kuchennym; pościeli i podkoszulkom; pralkom; wyrobom z bibuły; żarówkom z jednym i z dwoma gwintami; detergentom do prania i zmywarkom do naczyń. Z punktu widzenia zarówno producentów jak i konsumentów istotne jest to, że za nieuprawnione używanie eko-oznakowania w krajach UE grożą surowe kary finansowe. 

Kolejnym ważnym obszarem zmian jakie będą musiały zostać dokonane przez polskie przedsiębiorstwa jest gospodarka wodno - ściekowa. Obok ustawy Prawo wodne, kwestie postępowania podmiotów gospodarczych w tym zakresie reguluje także ustawa o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i odprowadzaniu ścieków oraz rozporządzenie Ministra Środowiska z 29 listopada 2002 r. w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego (Dz.U. 212/02 poz. 1799). 

Ten ostatni akt prawny ustala warunki, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w celu rolniczego wykorzystania ścieków, miejsce i częstotliwość pobierania próbek ścieków, metodyki referencyjne analizy i sposób oceny, czy ścieki odpowiadają wymaganym warunkom, oraz zawiera wykaz substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego, powodujących zanieczyszczenie wód. 

Niezwykle istotny nowy zapis omawianego rozporządzenia mówi, że ścieki przemysłowe wprowadzane do wód odpowiadają wymaganym warunkom w przypadku, gdy nie przekraczają dopuszczalnych mas substancji przypadających na jednostkę masy wykorzystywanego surowca, materiału, paliwa lub powstającego produktu, określonych w przepisach odrębnych (w celu sprawdzenia, czy ścieki spełniają warunek najwyższej dopuszczalnej średniej miesięcznej masy odprowadzanej substancji szczególnie szkodliwej dodaje się masy tej substancji odprowadzane każdego dnia danego miesiąca i dzieli się otrzymaną sumę odpowiednio przez masę substancji wykorzystanej w tym miesiącu lub przez zainstalowaną zdolność produkcyjną - szczegółowe wymagania w tym zakresie zapisano w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 31 stycznia 2003 roku w sprawie dopuszczalnych mas substancji, które mogą być odprowadzane w ściekach przemysłowych - Dz.U. 35/03 poz. 309). Jest to zupełnie nowe podejście warunkujące możliwość uzyskania decyzji o zrzucie zużytych wód nie tylko na podstawie ładunku zanieczyszczeń w nich zawartych, ale także na postawie wprowadzenie dopuszczalnej masy zanieczyszczeń płynnych, które mogą powstać w procesie produkcji. Powyższe zapisy stanowią m.in. transpozycję do prawa polskiego wymagań Dyrektywy 76/464/EWG która wprowadziła ograniczenie w odprowadzaniu do wód powierzchniowych pewnych substancji, uznanych za niebezpieczne dla ich jakości m.in. metali ciężkich, detergentów, pestycydów itp. oraz tzw. dyrektyw córek regulujących zrzut do wód poszczególnych niebezpiecznych związków: rtęci (82/176/EWG), kadmu (83/513/EWG), pestycydu (insektycydu) heksachlorocyklokexanu (84/491/EWG) i Dyrektywy 86/280/EWG ustalającej wartości graniczne i normy jakości dotyczące odprowadzania do wód powierzchniowych niektórych innych substancji niebezpiecznych podanych w Dyrektywie 76/464/EWG, a dla których nie stworzono osobnych przepisów. Ponieważ spełnienie wszystkich wymagań zawartych w wymienionych aktach prawnych UE nie będzie w Polsce możliwe przed dniem uzyskania przez nasz kraj członkostwa w UE, Polska uzyskała w tym zakresie 5 letni okres przejściowy na pełne wdrożenie wymagań Dyrektywy 76/464/EWG i dyrektyw córek dotyczących poszczegów itp. oraz

Ponadto w odniesieniu do gospodarki wodno - ściekowej Polska uzyskała 8 letni okres przejściowy dla wdrożenia wymagań Dyrektywy 91/271/EWG w sprawie oczyszczania ścieków komunalnych w odniesieniu do zakładów sektora rolno - spożywczego reprezentujących równoważna liczbę mieszkańców większą od 4 000. W większości tych przedsiębiorstw niezbędna jest rozbudowa i modernizacja oczyszczalni ścieków.

Problematyka gospodarki odpadami została na przestrzeni ostatnich trzech lat kompleksowo uregulowana. Stało się to możliwe przede wszystkim dzięki uchwaleniu ustawy Prawo ochrony środowiska oraz następujących ustaw, bezpośrednio odnoszących się do sposobów postępowania z odpadami:

• ustawa o odpadach (Dz.U. 62/01 poz. 628 wraz ze zmianą przez ustawę z 19.12.2002 r. o zmianie ustawy o odpadach i niektórych innych ustaw Dz.U. 7/03 poz. 78), 
• ustawa o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (Dz.U. 63/01 poz. 638),
• ustawa o obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz opłacie produktowej i opłacie depozytowej (Dz.U. 63/01 poz. 639),
• ustawa o wprowadzeniu ustawy Prawo ochrony środowiska, ustawy o odpadach oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. 100/01 poz. 1085). 

1. Dyrektyw ramowych: 75/442/EWG (zmienionej w 1991 r.) w sprawie odpadów i 91/689/EWG w sprawie odpadów niebezpiecznych. Pierwsza z nich ustanowiła ramy prawne, w których państwa mogłyby kontrolować usuwanie odpadów w skali krajowej, wprowadziła także hierarchię działań na rzecz unieszkodliwiania odpadów poprzez wskazanie, że po pierwsze należy podejmować prace mające na celu zapobieganie powstawaniu odpadów i wspieranie rozwoju czystszych technologii, a dopiero następnie podejmowanie prac na rzecz bezpiecznego gospodarowania odpadami oraz ich usuwania, w tym odzysku materiałów, recyklingu, powtórnego wykorzystanie lub w przypadku spalania - wykorzystania odpadów jako źródła energii. Omawiane akty prawne określiły także kryteria klasyfikacji odpadów, wyszczególniły kategorie odpadów niebezpiecznych oraz składniki i właściwości decydujące o zakwalifikowaniu odpadów do grupy niebezpiecznych. Obecne przepisy polskie są zgodne także z decyzjami Komisji ustalającymi listy odpadów, reguluje to rozporządzenie Ministra Środowiska z 27 września 2001 roku w sprawie katalogu odpadów (Dz.U. 112/01 poz. 1206). 
   
   
2. Dyrektywy 75/439/EWG dotyczącej usuwania olejów odpadowych. 


Określa ona sposób postępowania z odpadami olejowymi, a w szczególności dopuszczalne sposoby ich wykorzystywania oraz unieszkodliwiania. Państwa członkowskie mają zapewnić, by oleje odpadowe nie trafiały do środowiska. Dyrektywa przyznaje priorytet odzyskiwaniu olejów odpadowych przez ich regenerację. To ostatnie zagadnienie w sposób szczegółowy regulują w Polsce zapisy rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 6 listopada 2001 roku w sprawie szczegółowych warunków, jakie powinien spełnić przedsiębiorca produkujący w kraju oleje smarowe z udziałem wytworzonych w kraju olejów bazowych pochodzących z regeneracji, w celu włączenia ich do rzeczywiście uzyskanego poziomu recyklingu (Dz.U. 131/01 poz. 1475). W rozporządzeniu tym sprecyzowano także szczegółowo pojęcie instalacji pozwalającej na prowadzenie procesów regeneracji zużytych olejów. 



3. Dyrektywy 96/59/WE


Określa ona wymagania w zakresie kontrolowanego usuwania i unieszkodliwiania PCB/PCT oraz usuwania lub dekontaminacji zanieczyszczonego nimi sprzętu. Ostatecznym terminem eliminacji PCB jest rok 2010. W prawie polskim kwestie te są regulowane poprzez ustawę Prawo ochrony środowiska i ustawę o odpadach.



4. Dyrektywy 86/278/EWG


Określa ona wartości stężeń metali ciężkich w glebie przeznaczonej dla celów rolniczych, na której mogą być stosowane osady ściekowe, stężenia metali ciężkich w osadzie oraz maksymalne ilości metali ciężkich, jakie mogą być wprowadzone do gleby w ciągu roku. W sposób szczególny problemy te dotyczyć będą przedsiębiorstw odpowiedzialnych za eksploatacje komunalnych oczyszczalni ścieków. Warunki jakim muszą być spełnione aby możliwe było wykorzystanie osadów z oczyszczalni ścieków, jak również dawki, które można stosować oraz wytyczne w odniesieniu do badań osadów i gruntów gdzie są one wykorzystywane zawarto w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 1 sierpnia 2002 roku w sprawie komunalnych osadów ściekowych (Dz.U. 134/02 poz. 1140). 



5. Dyrektywy 94/62/WE dotyczącej odpadów z opakowań.


Dyrektywa definiuje podstawowe pojęcia związane z problematyką odpadów opakowaniowych. Przepisyodnoszą się do wszystkich opakowań i materiałów opakowaniowych stosowanych na rynkach Unii Europejskiej do konfekcjonowania, ochrony, obrotu, transportu oraz prezentacji wyrobów, a także do odpadów opakowaniowych pochodzących z przemysłu, jednostek handlowych i usługowych, gospodarstw domowych itd. W dyrektywie określono konieczność ewidencjonowania ilości opakowań na rynku (produkcja, import, eksport), ilości opakowań zwrotnych, ilości odpadów odzyskiwanych i utylizowanych, a także maksymalne zawartości niektórych substancji niebezpiecznych w opakowaniach. Obok zapisów ustawowych kwestie te regulują w Polsce dwa rozporządzenia Ministra Środowiska, pierwsze z dnia 30 czerwca 2001 roku w sprawie rocznych poziomów odzysku i recyklingu odpadów opakowaniowych i poużytkowych (Dz.U. 69/01 poz. 719); drugie z dnia 30 grudnia 2002 roku w sprawie zawartości ołowiu, rtęci i chromu sześciowartościowego w opakowaniach (Dz.U. 241/02 poz. 2095). Pierwsze z nich określa m.in. roczne poziomy odzysku i recyklingu odpadów opakowaniowych w poszczególnych latach do 31 grudnia 2007 roku, drugie maksymalną zawartość wybranych metali ciężkich w opakowaniach, których wprowadzenie jest istotne nie tylko dla zapewnienia właściwego poziomu ochrony środowiska, ale także ma na celu ochronę bezpieczeństwa konsumentów. W odniesieniu do odpadów opakowaniowych Polska uzyskała 5-letni okres przejściowy (trwający do 31.12. 2007 r.) w odniesieniu do wymogu dotyczącego odzysku materiałów z odpadów opakowaniowych na poziomie co najmniej 50% i co najwyżej 65% masy oraz poziomu recyklingu całości materiałów opakowaniowych zawartych w odpadach opakowaniowych na poziomie co najmniej 25% i co najwyżej 45% masy i co najmniej 15% masy każdego materiału. 



6. Dyrektywy 99/31/WE w sprawie składowisk odpadów.

Aby zapewnić możliwość utworzenia krajowego systemu odzysku i recyklingu wybranych grup odpadów Polska uzyskała 5 - letni okres przejściowy  (do 31. 12. 2007) w odniesieniu do wdrożenia wymagań Rozporządzenia 259/93/EWG w sprawie nadzoru i kontroli przesyłania odpadów w obrębie, do Wspólnoty Europejskiej oraz poza jej obszar: 

• w odniesieniu do opadów z tzw. "zielonej listy" które w omawianym okresie będą przedmiotem nadzoru i kontroli, co oznacza, że w odniesieniu do nich konieczne będzie uzyskiwania pisemnej zgody władz polskich na ich import do kraju. Zapisy te dotyczą:

• dla odpadów z tzw. "żółtej listy" (lista odpadów niebezpiecznych, bądź trudnych do odzysku, które mogą być przeznaczone do odzysku). 

Szczegółowe wymagania przepisów UE odnoszą się także do zasad działania poszczególnych sektorów gospodarki lub grup przedsiębiorstw. Dokonanie niezbędnych zmian przed dniem uzyskania członkostwa w Unii. W odniesieniu do dyrektywy 94/63/WE w sprawie kontrolowania emisji lotnych związków organicznych powstałych wskutek magazynowania benzyny i jej dystrybucji z terminali do stacji obsługi Polska uzyskała okresy przejściowe w odniesieniu do wyposażenia, które ograniczać będzie emisje lotnych związków organicznych z baz i stacji paliw niezależnie od ich wielkości. W szczególności uzyskane okresy przejściowe odnoszą się do postanowień:

• artykułu 3 zawierającego wymagania dotyczące istniejących instalacji do magazynowania benzyn, niezależnie od przepustowości rocznej bazy magazynowej - 3 letni (do 31.12.2005 r.); 
• artykułu 4 punkt 2b zawierającego wymagania dotyczące instalacji do załadunku i rozładunku cystern na istniejących terminalach o rocznej przepustowości powyżej 150 000 ton benzyn - 2 letni (do 31.12.2004 r.); 
• w odniesieniu do pozostałych przepisów artykułu 4 zawierającego wymagania dotyczące instalacji do załadunku i rozładunku cystern na istniejących terminalach - 3 letni (do 31.12.2005 r.); 
• artykułu 5 zawierającego wymagania dotyczące istniejących cystern do przewozu benzyn - 3 letni (do 31.12.2005 r.); 
• artykułu 6 zawierającego wymagania dotyczące instalacji do załadowywania zbiorników istniejących stacji paliw - 3 letni (do 31.12.2005 r.). 

Nowe wymagania dotyczyć będą także określonych cech towarów i urządzeń. Ustawą o systemie oceny zgodności, akredytacji oraz zmianie niektórych ustaw i szczegółowych rozporządzeniach Rady Ministrów dotyczących ograniczenia hałasu emitowanego przez urządzenia stosowane na zewnątrz pomieszczeń i sprzęt gospodarstwa domowego wprowadzono dopuszczalne poziomy hałasu emitowane przez różne urządzenia. Nowe normy dotyczą m.in.: sprzętu i maszyn budowlanych, fabryk elementów budowlanych wraz z maszynami i urządzeniami oraz poszczególnych urządzeń: żurawi wieżowych, koparek hydraulicznych i linowych, spycharek, ładowarek i koparko-ładowarek, sprężarek, agregatów spawalniczych i prądotwórczych oraz zmechanizowanych ręcznych kruszarek betonu czy maksymalnych poziomów hałasu emitowanych przez urządzenia domowe: kosiarek do trawy i sprzętu gospodarstwa domowego. Ustawą z 2 marca 2001 roku w sprawie kontroli postępowania z substancjami zubożającymi warstwę ozonową wprowadzono natomiast wymagania jakie powinny spełniać technologie i wyroby w których używano freonów i halonów.
 
 

Realizacja programu wdrażania wymagań ochrony środowiska Unii Europejskiej będzie zadaniem trudnym i kosztownym. Trudności wynikać będą nie tylko z problemów technicznych i organizacyjnych, ale także z ograniczonej płynności finansowej polskich przedsiębiorstw, co utrudniać będzie pozyskiwanie środków finansowych na niezbędne inwestycje. Koszty dostosowania szacuję się na 74,5 do 140,4 miliardów zł, znaczna ich część obciąży samorządy, reszta będzie musiała być poniesiona przez podmioty gospodarcze. Będzie to zgodne z jedną z podstawowych zasad polityki ekologicznej zarówno UE jak i Polski - zasadą zanieczyszczający płaci, która oznacza, że koszt działań ochronnych w największym stopniu powinien obciążyć sprawcę zanieczyszczenia. Tym niemniej z punktu widzenia podmiotów gospodarczych wdrożenie wymagań unijnych będzie powodować istotny wzrost kosztów produkcji, bowiem stosowanie powyższej zasady w krajach członkowskich oznacza w praktyce, że realizacja wymagań ochrony środowiska przez przemysł powinna następować bez subwencji. Zgodnie z zasadami UE pomoc państwa została dopuszczona jedynie w sytuacjach wyjątkowych, wtedy kiedy szybkie wdrożenie przepisów ochrony środowiska lub wysokich opłat i podatków ekologicznych może spowodować poważne zaburzenia gospodarcze lub koszty społeczne lub jeśli realizacja przedsięwzięć uznana zostanie za priorytetową (dotyczy to np. budowy instalacji opartych na wykorzystaniu odnawialnych źródeł energii, w przypadku których pomoc ze źródeł publicznych dla przedsięwzięć prywatnych sięgnąć może nawet 100% kosztów kwalifikowanych). Zalecenia odnośnie pomocy publicznej dla ochrony środowiska są zawarte w następują zanieczyszczający płaci, któ “zanieczyszczający

• Traktacie o Unii Europejskiej - zwłaszcza w artykule 92(1), który definiuje pomoc państwa niezgodną z zasadami wspólnego rynku i przewiduje generalny zakaz udzielania takiej pomocy w państwach członkowskich; art. 92(2) który określa rodzaje pomocy państwa, które są zgodne ze wspólnym rynkiem i przez to wyłączone spod ogólnego zakazu przewidzianego w art. 92(1); oraz art. 92(3) określającym rodzaje pomocy, które mogą być uznane za zgodne ze wspólnym rynkiem, po uprzedniej zgodzie Komisji Europejskiej wyrażonej w postaci decyzji
• Wytycznych Wspólnoty w sprawie pomocy publicznej przeznaczonej na ochronę środowiska - które określają m.in. zasady i kryteria przyznawania tej pomocy i jej maksymalny poziom; definiują m.in. pojęcie kosztów kwalifikowanych, które są podstawą obliczania dopuszczalnych pułapów równoważnika dotacji. W Wytycznych określono zasady udzielania pomocy publicznej dla działalności informacyjnej, szkoleniowej i doradczej; pomocy dla kosztów operacyjnych, pomocy udzielanej dla zwiększenia popytu na produkty przyjazne dla środowiska lub udzielanej w celu realizacji projektów o ważnym europejskim znaczeniu.
• Rozporządzeniu Rady WE/994/98 na temat zastosowania art. 92 i 93 Traktatu w stosunku do niektórych rodzajów pomocy horyzontalnej państwa. Na mocy tego rozporządzenia Komisja Europejska może - w trybie osobnego rozporządzenia szczegółowego - stwierdzić, że niektóre rodzaje pomocy państwa są zgodne ze wspólnym rynkiem i nie podlegają notyfikacji w trybie art. 93 (3).

W określonych przypadkach uzyskanie pomocy publicznej na działania w zakresie ochrony środowiska przez podmioty prywatne będzie jednak możliwa. Takie wsparcie - w granicach przewidzianych przez przepisy UE - udzielane będzie przez fundusze ekologiczne, pomoc taką uzyskać będzie można ze środków funduszy strukturalnych UE. Przykładem tego ostatniego jest włączenie zadań z zakresu ochrony środowiska do Sektorowego Programu Operacyjnego Wzrost konkurencyjności gospodarki. Działania te będą realizowane w latach 2004 - 2006 w oparciu o Narodowy Plan Rozwoju. Pomoc w ramach tego programu jest adresowana do dużych, średnich i małych przedsiębiorstw, na realizację zaplanowanych prac przeznaczone zostanie ponad 2,5 miliarda EURO. Również w następnych latach polskie przedsiębiorstwa będą mogły korzystać rodowiska do Sektorowego

Ponadto należy pamiętać, że wdrożenie wymagań unijnych w zakresie ochrony środowiska to nie tylko koszt, ale także liczne korzyści dla polskich przedsiębiorstw. Realizacja programu dostosowawczego stworzy w Polsce ogromny rynek na produkcję i usługi w obszarze ochrony środowiska. Szczególną szansę na tym rynku odniosą te firmy, które mają doświadczenie zarówno w działalności na obszarze Polski jak i na terenie UE oraz które oferować będą tańsze krajowe technologie ochrony środowiska. Choć firmy krajowe będą już wkrótce musiały na tym rynku konkurować z przedsiębiorstwami z UE, ich przewaga polegać będzie na dobrej znajomości rynku lokalnego. Skorzystają nie tylko firmy produkujące urządzenia ochrony środowiska czy przedsiębiorstwa budowlane; powiększy się także rynek na usługi doradcze i konsultingowe, wykonywanie prac projektowych, studiów technicznych. Korzyść jaką osiągną polscy przedsiębiorcy w wyniku realizacji niezbędnych inwestycji ochronnych to także dostęp do rynku Unii Europejskiej. Przedsiębiorstwa, które będą musiały się podporządkować wymaganiom dyrektywy IPPC i dokonają zmian technologicznych staną się konkurencyjne. Skorzystają również te przedsiębiorstwa, które zdecydują się na wdrożenie systemów zarządzania środowiskowego opartych np. na systemie ISO 14 000 czy EMAS - dla nich bowiem spełnianie wymogów prawa ekologicznego będzie stanowiło szansę na wygranie z konkurencją, a nie dodatkowy koszt prowadzonej działalności.

Również wprowadzenie wymagań prawa horyzontalnego UE przyniesie korzyści inwestorom. Objęcie obowiązkiem wykonywania ocen oddziaływania na środowisko projektów inwestycji budzących zwykle kontrowersje i konieczność uwzględniania w tym procesie opinii społecznej pozwoli na rozwiązywanie tych konfliktów w fazie projektowania inwestycji. 

Rozwój infrastruktury - sieci kanalizacyjnej, wodociągowej. Poprawi atrakcyjność wiele terenów dla inwestorów. 

Realizacja programu dostosowawczego wpłynie na tworzenie nowych miejsc pracy w firmach działających na rynku inwestycji proekologicznych, w nowo tworzonych przedsiębiorstwach komunalnych i spółkach zajmujących się ochroną środowiska. Rozbudowa infrastruktury komunalnej tworzy także szansę na organizowanie prac interwencyjnych i czasowe zatrudnianie przy nich osób pozostających bez pracy.

Należy jednak pamiętać, że o tym czy w nadchodzących latach przeważą koszty czy też korzyści z wdrażania wymagań ekologicznych prawa europejskiego w największym stopniu decydować będziemy sami. Jeśli przedsiębiorcy traktować będą obowiązek podporządkowania się przepisom ekologicznym jako barierę prowadzonej działalności to przeważą koszty. Jeżeli jednak poprzez wdrażanie systemów zarządzania ochroną środowiska i realizację niezbędnych działań dostrzegą oni szansę na wygranie z konkurencją, jeśli będą potrafili skutecznie pozyskiwać środki finansowe na realizację tych prac, to wdrożenie nowych wymagań przyniesie im korzyści. Z pewnością na realizacji tych prac skorzystają mieszkańcy naszego kraju - dzięki poprawie jakości życia, stworzeniu nowych miejsc pracy i oparciu gospodarki na nowoczesnych rozwiązaniach i technologiach.