Konwencja o różnorodności biologicznej

Konwencja o różnorodności biologicznej została sporządzona podczas tzw. Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro (Brazylia) w dniu 5 czerwca 1992 r. i jest obecnie jednym z najbardziej powszechnych porozumień międzynarodowych: jego stronami są 193 państwa świata. Polska ratyfikowała Konwencję w 1996 roku.

Tekst Konwencji rozpoczyna się preambułą, w której przywołane są wartości różnorodności biologicznej i jej znaczenie dla zachowania życia na Ziemi. W preambule zwrócona jest  także uwaga na niektóre działania człowieka zmniejszające różnorodność biologiczną oraz na konieczność podejmowania odpowiednich kroków zaradczych. Podkreślona jest konieczność ochrony różnorodności biologicznej – która jest wspólną sprawą  całej ludzkości. Zwrócono w niej również uwagę na fakt, że szczególna odpowiedzialność za tę ochronę ciąży na państwach, na terytorium których znajdują  się dane zasoby przyrodnicze.

Poszczególne artykuły Konwencji można podzielić na:

- część merytoryczną, określającą główne cele, zasady, kierunki i sposoby działań stron oraz współpracy międzynarodowej na rzecz różnorodności biologicznej;

- część formalno-prawną dotyczącą funkcjonowania Konwencji i jej organów.

Cele Konwencji:

0. Ochrona różnorodności biologicznej.
0. Zrównoważone użytkowanie elementów różnorodności biologicznej.
0. Uczciwy i sprawiedliwy podział korzyści wynikających z wykorzystania zasobów genetycznych.

Oznacza to, że przy podejmowaniu postanowień i konkretnych działań równie ważne jest zachowanie całego bogactwa przyrodniczego, jak zaspakajanie potrzeb obecnych i przyszłych pokoleń ludzi, w zakresie przestrzegani zasady dzielenia się korzyściami z wykorzystania zasobów ze społecznościami, które te zasoby udostępniają. Każde państwo ma suwerenne prawa do korzystania z własnych zasobów przyrodniczych, zgodnie z prowadzoną polityką, zawartą w krajowej strategii różnorodności biologicznej i stosownym programie działań.

Na ochronę zasługują wszystkie elementy różnorodności biologicznej.

Szczególną uwagę należy zwracać na elementy najbardziej istotne z punktu widzenia zasobów przyrodniczych oraz zaspakajania potrzeb społecznych (obszary o bardzo wysokiej różnorodności biologicznej – np. lasy równikowe czy rafy koralowe, obszary o dużej liczbie gatunków rzadkich i zagrożonych wyginięciem – np. obszary górskie czy wodno-błotne, obszary posiadające istotne znaczenie społeczne, ekonomiczne, kulturowe lub naukowe). Obszary takie należy zidentyfikować i objąć stosownymi obserwacjami stanu i zachodzących zmian (tzw. monitoringiem przyrodniczym).

Podstawową metodą zachowania różnorodności biologicznej jest ochrona in-situ, czyli w miejscu naturalnego występowania danego elementu. W tym celu tworzy się obszary chronione, ustanawia odpowiednie sposoby zarządzania obszarami chronionymi, jak i obszarami istotnymi dla różnorodności biologicznej, położonymi poza terenami chronionymi, odtwarza ekosystemy o zniszczonej różnorodności biologicznej, utrzymuje lub odtwarza populacje cennych i zagrożonych gatunków, zapobiega wprowadzaniu gatunków obcych lub organizmów genetycznie zmodyfikowanych.

Na równi z ekosystemami oraz gatunkami i odmianami roślin, grzybów i zwierząt, chronić należy tradycyjną ludową wiedzę i praktyki sprzyjające ochronie i zrównoważonemu użytkowaniu różnorodności biologicznej. Uzupełnieniem ochrony in-situ jest ochrona ex-situ, polegająca na zachowywaniu elementów różnorodności biologicznej poza miejscem ich naturalnego występowania, m.in. w bankach genów, ogrodach zoologicznych i botanicznych.

Państwa wysoko rozwinięte powinny udzielać pomocy państwom rozwijającym się w celu prowadzenia działań zmierzających do ochrony i zrównoważonego użytkowania zasobów przyrodniczych, prowadzenia badań naukowych i rozwoju postępu naukowo-technicznego, prowadzenia szkoleń, działań edukacyjnych i podnoszących świadomość społeczną oraz ułatwiających dostęp i przekazywanie nowych technologii sprzyjających ochronie i zrównoważonemu użytkowaniu różnorodności biologicznej.

Konwencja wprowadza obowiązek przeprowadzania ocen oddziaływania na środowisko planowanych przedsięwzięć oraz informowania i szybkiego reagowania na szkody powstałe w środowisku przyrodniczym poza granicami danego kraju. Uznaje suwerenne prawa poszczególnych państw do ich zasobów naturalnych, ale należy zaznaczyć, że jednocześnie zobowiązuje je do ułatwiania innym stronom dostępu do tych zasobów w sposób zrównoważony, czyli nie zagrażający stabilności tych zasobów. Konwencja wspiera wymianę informacji pochodzących z ogólnie dostępnych źródeł, dotyczących ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej oraz współpracę techniczną i naukową w tej dziedzinie.

Konwencja nakłada na kraje wysoko rozwinięte obowiązek zapewniania krajom rozwijającym się środków finansowych na działania mające na celu realizację postanowień Konwencji. Tworzy w tym celu specjalny mechanizm finansowy: Fundusz na Rzecz Globalnego Środowiska (GEF), określając priorytety programowe i kryteria uprawniające do dostępu i wykorzystania środków tego funduszu.

Najważniejszym organem Konwencji jest Konferencja Stron, dokonująca przeglądu wdrażania Konwencji oraz podejmująca decyzje określające zadania dla stron i sekretariatu Konwencji. Do tej pory odbyło się dziewięć spotkań Konferencji Stron. Dziesiąte  odbędzie się w październiku 2010 r. w Nagoi (Japonia).

Konferencja Stron posiada organ pomocniczy dla zapewnienia doradztwa w sprawach naukowo-technicznych (SBSTTA), który m.in. przygotowuje oceny stanu różnorodności biologicznej i oceny skuteczności podejmowanych działań. Powołane zostały również grupy robocze w celu bardziej szczegółowego rozpatrzenia najważniejszych zagadnień tematycznych, związanych m.in. z obszarami chronionymi, tradycyjną wiedzą ludową oraz dostępem do zasobów genetycznych.