Ministerstwo Środowiska - przejdź do strony głównej

Geozagrożenia

Obowiązek prowadzenia obserwacji i rejestru terenów zagrożonych masowymi ruchami ziemi nałożyła na starostów ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (art. 110a ust. 1).

Minister Środowiska,  aby wspomóc działania starostów już zrealizował tematy:

I. "Rejestracja osuwisk na terenach Karpat (monitoring zdarzeń katastrofalnych na obszarze polskich Karpat fliszowych)".

Temat został zrealizowany w latach 2001-2004 przez Państwowy Instytut Geologiczny Oddział Karpacki.

Praca została sfinansowana ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Badaniami objęte zostały gminy:

• gmina Cieszyn w woj. śląskim
• gmina i miasto Gorlice w woj. małopolskim
• gminy Wiśniowa i Strzyżów w woj. podkarpackim.

Celem pracy było wykonanie pilotażowych prac związanych z inwentaryzacją osuwisk występujących na stokach karpackich w wybranych gminach, określenie warunków i przyczyn ich powstawania, obserwacja rozwoju wybranych czynnych współcześnie osuwisk na przestrzeni czasu trwania projektu oraz stworzenie bazy danych zinwentaryzowanych osuwisk z uwzględnieniem informacji o przyczynach, zagrożeniach i skutkach tych zjawisk dla zagospodarowania terenu.

 

W ramach tematu wykonano w oprogramowaniu ArcGIS mapy osuwiskowości i mapy zagrożeń związanych z osuwiskami w skali 1 :10 000 na terenie wybranych gmin. Stworzono również bazę danych dla 50 osuwisk wykartowanych przy pomocy aparatury GPS. Efektem rzeczowym pracy są również wyniki monitoringu prowadzonego na 20 osuwiskach.

 

Wyniki pracy przekazano do Urzędów Wojewódzkich: Śląskiego, Małopolskiego i Podkarpackiego.

Opracowanie jest dostępne w Centralnym Archiwum Geologicznym w Warszawie oraz w oddziale CAG w Krakowie.

II. "Rejestracja i inwentaryzacja naturalnych zagrożeń geologicznych (ze szczególnym uwzględnieniem osuwisk oraz innych zjawisk geodynamicznych) - z wyłączeniem Polski karpackiej".

 

Temat został zrealizowany w latach 2002-2005 przez Akademię Górniczo-Hutniczą w Krakowie. Praca została sfinansowana ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Celem pracy było określenie obszarów objętych zagrożeniami geologicznymi, a szczególnie wyznaczenie terenów o wysokim ryzyku wystąpienia zmian geodynamicznych. Badaniami objęto strefy obszarów górskich, dolin rzek, wybrzeża morskiego, skarp będących wynikiem działalności człowieka oraz zagrożenia powierzchni wynikające z eksploatacji górniczej na obszarze całego kraju, z wyłączeniem Polski karpackiej.

W ramach tematu udokumentowano 673 obiekty będące przejawami powierzchniowych ruchów masowych ziemi (osuwiska z rejonów: wybrzeża Bałtyku, terenu wzgórz morenowych północnej Polski, doliny Wisły, z obszaru świętokrzyskiego, lubelskiego, sudeckiego i terenu Zapadliska Przedkarpackiego), 10 obszarów krasowych i 50 obszarów zagrożeń górniczych.

 

III. Projekt: System Osłony Przeciwosuwiskowej SOPO, Etap I: "Kartowanie pilotażowe osuwisk wraz z wyznaczeniem obszarów ich występowania w Polsce".

 

System Osłony Przeciwosuwiskowej jest dużym Projektem o znaczeniu ogólnokrajowym, który będzie realizowany w trzech etapach. W ramach Etapu I prowadzone było "Kartowanie pilotażowe osuwisk wraz z wyznaczeniem obszarów ich występowania w Polsce". W etapie II Projektu SOPO zostanie przeprowadzone "Kartowanie i wykonanie Map osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi dla obszaru Karpat Polskich (75% powierzchni) oraz monitorowanie wybranych osuwisk w Karpatach." Mapy dla pozostałej części obszaru Karpat (25 % powierzchni) oraz Polski pozakarpackiej wraz z założeniem monitoringu na wybranych osuwiskach będą wykonywane w Etapie III Projektu SOPO (w latach 2012-2015).

 

Cały Projekt ma za zadanie wspomaganie władz lokalnych w wypełnianiu obowiązków dotyczących problematyki ruchów masowych wynikających z odpowiednich ustaw (z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska, z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych) i rozporządzeń (Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 20.06.2007r. w sprawie informacji dotyczących ruchów masowych ziemi). Wyniki Projektu mają pomóc w zarządzaniu ryzykiem osuwiskowym, czyli w ograniczeniu w znacznym stopniu szkód i zniszczeń wywołanych rozwojem osuwisk poprzez zaniechanie budownictwa drogowego i mieszkaniowego w obrębie aktywnych i okresowo aktywnych osuwisk. Jest to obecnie jeden z najważniejszych projektów geologicznych realizowanych w Ministerstwie Środowiska, którego wyniki będą miały duży wpływ na gospodarkę i finanse państwa polskiego z jednej strony, a z drugiej - na aspekty społeczno-ekonomiczne. Wyznaczenie dokładnej lokalizacji i zasięgu osuwisk aktywnych i okresowo aktywnych oraz terenów zagrożonych rozwojem ruchów masowych na mapach w skali 1 : 10 000 przy jednoczesnym prowadzeniu monitoringu osuwisk najbardziej niebezpiecznych pozwoli w przyszłości w znacznym stopniu ograniczyć i kontrolować zabudowę tych terenów, a tym samym uniknąć katastrofalnych zniszczeń wywołanych procesami geodynamicznymi i w ten sposób zaoszczędzić ogromne kwoty wydawane z budżetu państwa na usuwanie negatywnych skutków tych katastrof i pomoc poszkodowanym ofiarom.

Etap I Projektu SOPO zrealizowany w latach 2006-2008, miał na celu trzy główne zadania:

1) zebranie wyników dotychczasowych badań dotyczących ruchów masowych oraz opracowanie jednolitej metodyki prowadzenia prac terenowych przy dokumentowaniu osuwisk i zakładaniu systemu monitoringu, a także jednolitego sposobu prezentacji wyników;

2) przygotowanie i wdrożenie ogólnodostępnej bazy danych SOPO, która będzie na bieżąco uzupełniana w miarę postępu dalszych prac;

3) opracowanie zasad zarządzania całym Projektem SOPO (w tym koordynowania i odbioru wyników prac).

W ramach I Etapu Projektu, realizowanego w Państwowym Instytucie Geologicznym, wykonane zostały następujące zadania (których kontynuacja nastąpi w dalszych etapach):

 

1. Opracowano zasady i kryteria wyznaczania obszarów predysponowanych do występowania i rozwoju ruchów masowych w Polsce pozakarpackiej. Zgodnie z tymi zasadami dokonano analizy budowy geologicznej i geomorfologii wyznaczając obszary predysponowane w układzie administracyjnym w całej Polsce Pozakarpackiej oraz zebrano wyniki wszystkich prac inwentaryzacyjnych dotyczących osuwisk. W efekcie na podkładach map topograficznych w skali 1 : 50 000 wskazano dotychczas zinwentaryzowane osuwiska oraz wyznaczone obszary predysponowane do rozwoju ruchów masowych łącznie z ich charakterystyką. Obliczono powierzchnie wszystkich wyznaczonych obszarów w poszczególnych województwach. W ten sposób otrzymano przybliżoną łączną powierzchnię terenów wyznaczonych do przeprowadzenia w kolejnych etapach projektu szczegółowego kartowania geologicznego w skali 1 : 10 000.

 

2. Wykonano kartograficzne prace terenowe w obrębie 6 wytypowanych gmin: trzech karpackich (Cieszyn, Gorlice i Strzyżów) oraz trzech pozakarpackich (Władysławowo, Włodawa i Połaniec). W wyniku tych prac rozpoznano i udokumentowano osuwiska oraz tereny zagrożone ruchami masowymi, zaznaczono zasięgi tych obszarów na mapach w skali 1:10 000 i sporządzono Karty Rejestracyjne dla wszystkich osuwisk i terenów zagrożonych. Opracowane wzory Karty Rejestracyjnej Osuwiska i Karty Rejestracyjnej Terenu Zagrożonego zgodnie z obowiązującym od początku sierpnia 2007 r. Rozporządzeniu Ministra Środowiska w sprawie informacji dotyczących ruchów masowych.

 

3. Sporządzono projekt prac geologicznych dla założenia monitoringu na osuwisku w Hańczowej (gmina Uście Gorlickie, powiat Gorlice, województwo małopolskie). Zgodnie z projektem wykonano:

• prace geodezyjne w celu uzyskania mapy sytuacyjno-wysokościowej obszaru osuwiska oraz wyznaczenia punktów monitoringu powierzchniowego;
• wiercenia w celu rozpoznania budowy wgłębnej osuwiska i założenia systemu monitoringu wgłębnego (otwory inklinometryczne i piezometryczne);
• badania geofizyczne (metodą sondowań refrakcyjnych i metodą tomografii sejsmicznej) miały na celu pokazanie zasięgu przestrzennego powierzchni poślizgu stwierdzonych w profilach wiertniczych.

W trakcie prac wiertniczych opisano profile wierceń, zwracając uwagę na rozpoznanie powierzchni poślizgu oraz pobrano próbki do badań laboratoryjnych. Po założeniu instalacji systemu monitoringu wgłębnego i powierzchniowego wykonano 4-krotne pomiary sondą inklinometryczną i klasyczną metodą GPS.

4. Wydano "Instrukcję opracowania Mapy osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi w skali 1:10 000", która zawiera jednolitą metodykę prowadzenia kartograficznych prac terenowych w następnych etapach Projektu SOPO. Instrukcja wykonywania wyżej wymienionych map została rozesłana do Starostów powiatowych odpowiedzialnych za prowadzenie rejestru terenów zagrożonych ruchami masowymi.

5. Opracowano projekt bazy danych o zagrożeniach osuwiskowych SOPO, a następnie aplikację do obsługi tej bazy. Baza SOPO jest umieszczona w strukturze Centralnej Bazy Danych Geologicznych i dostępna dla użytkowników zewnętrznych (http://osuwiska.pgi.gov.pl). W bazie SOPO będą stopniowo gromadzone Karty Rejestracyjne Osuwisk i Terenów Zagrożonych, mapy w skali 1 : 10 000 z lokalizacją osuwisk i terenów zagrożonych oraz wyniki prowadzonych badań monitoringowych.

 

6. Przygotowano schemat zarządzania dalszymi etapami Projektu SOPO wraz ze strukturą organizacyjno-koordynacyjną, harmonogramem rzeczowo-finansowym oraz wykazem materiałów i sprzętu koniecznego do realizacji dalszych zadań. Wytypowano również 100 osuwisk, na których zostanie założony system monitoringu.

W 2008 r. zostało uruchomione przedsięwzięcie geologiczne pn. "System Osłony Przeciwosuwiskowej SOPO Etap II - Kartowanie i wykonywanie map osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi dla obszaru Karpat Polskich (75% powierzchni) oraz monitorowanie wybranych osuwisk w Karpatach". Będzie ono realizowane w latach 2008-2012.

Jego celem jest:

• wykonanie map osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi w skali 1:10 000 dla 75 % powierzchni obszaru Karpat;
• założenie systemu monitoringu powierzchniowego i wgłębnego na wybranych 60 osuwiskach karpackich;
• prowadzenie, uzupełnianie, aktualizacja i rozbudowa bazy danych o zagrożeniach osuwiskowych SOPO.

Mapy dla pozostałej części Karpat (25 % powierzchni) oraz dla terenu Polski położonego poza obszarem Karpat wraz z założeniem monitoringu na 30 osuwiskach w Karpatach i w 10 osuwiskach poza Karpatami będą wykonywane w Etapie III Projektu SOPO (planowany okres realizacji w latach 2013-2016).

Zakres rzeczowy opracowania obejmuje:

• wykonanie map osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi w skali 1 : 10 000 dla 75 % powierzchni obszaru Karpat Polskich zgodnie z Instrukcją opracowania Mapy osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi wydaną w 2008 r.
• założenie systemu monitoringu powierzchniowego i wgłębnego na wybranych 60 osuwiskach karpackich zgodnie z "Instrukcją opracowania Mapy osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi w skali 1:10 000" wraz z prowadzeniem pomiarów monitoringowych,
• zakupy materiałowe i sprzętowe związane z wykonaniem map osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi oraz niezbędnego do założenia systemu monitoringu i prowadzenia pomiarów,
• obsługę bazy danych o zagrożeniach osuwiskowych SOPO przez okres 4 lat.

W związku z realizacją tego przedsięwzięcia w 2008 r. wykonano następujący zakres prac:

1) przeprowadzono 2-krotne szkolenia (1-dniowe w lipcu i 4-dniowe we wrześniu) dla geologów kartujących osuwiska, na których omówiono zasady wykonywania map osuwisk zgodnie z Instrukcją,

2) przeprowadzono kartograficzne prace terenowe na obszarze 24 gmin karpackich:

w woj. małopolskim - 14 gmin: Bochnia, Bochnia Miasto, Łapanów, Trzciana, Lipnica, Nowy Wiśnicz, Żegocina, Brzesko, Gnojnik, Dębno, Iwkowa, Laskowa, Zakliczyn i Wieliczka;

w woj. śląskim - 10 gmin: Radziechowy, Węgierska Górka, Milówka, Lipowa, Czernichów, Łodygowice, Żywiec, Rajcza, Istebna, Porąbka;

zakończone wykonaniem terenowych map osuwisk w skali 1 : 10 000. Wszystkie materiały terenowe są obecnie sprawdzane przez Zespół Koordynacyjny. Po nastaniu sprzyjających warunków pogodowych (marzec-kwiecień 2009) zostaną przeprowadzone prace uzupełniające, które zakończą etap prac terenowych dla w/w gmin.

W trakcie prac terenowych w 2008 koordynatorzy prowadzili na bieżąco weryfikację i kontrolę postępu i jakości. W grudniu 2008 Komisja Opracowań Kartograficznych przy Ministrze Środowiska przyjęła autorską mapę osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi dla gminy Wieliczka. Poza tym m.in.:

- wprowadzono do bazy danych SOPO część kart rejestracyjnych osuwisk z gminy Wieliczka.

- wytypowano 15 osuwisk do instalacji systemu monitoringu; dla 5 sporządzono projekty prac geologicznych, które zostały złożone we właściwych starostwach powiatowych do zatwierdzenia.

 

W 2009 r. wykonano następujący zakres prac:

1) przeprowadzono 2 - krotne szkolenia (3-dniowe w kwietniu w Wieliczce i 3-dniowe w październiku w Suchej Beskidzkiej) dla geologów kartujących osuwiska, na których omówiono zasady wykonywania map osuwisk w oparciu o przykłady terenowe. Szkolenia w październiku odbywały się na obszarach wybranych gmin, na których aktualnie prowadzone są prace kartograficzne nad rozpoznaniem osuwisk.

2)       przeprowadzono i zakończono uzupełniające prace terenowe oraz prace kameralne na obszarze 24 gmin karpackich:

 

w woj. małopolskim – 14 gmin: Bochnia, Bochnia Miasto, Łapanów, Trzciana, Lipnica, Nowy Wiśnicz, Żegocina, Brzesko, Gnojnik, Dębno, Iwkowa, Laskowa, Zakliczyn i Wieliczka,

w woj. śląskim – 10 gmin: Radziechowy, Węgierska Górka, Milówka, Lipowa, Czernichów, Łodygowice, Żywiec, Rajcza, Istebna, Porąbka.

W wyniku tych prac opracowano mapy osuwisk i terenów zagrożonych dla w/w gmin wraz z tekstami objaśnień.

3)    od kwietnia 2009 rozpoczęto etap prac terenowych dla nowych 48 gmin – 27 w województwie małopolskim i 21 w województwie śląskim (Tabela 1).

 

Dla 10 gmin (Skoczów, Hażlach, Świnna, Bestwina, Raciechowice, Rzezawa, Mszana Dolna, Niedźwiedź, Jordanów i Jordanów Miasto) prace zostały zakończone pod koniec 2009; pozostałe 38 gmin wymaga dodatkowych prac uzupełniających w terenie, które będą możliwe do przeprowadzenia na wiosnę (po stopieniu pokrywy śnieżnej) 2010 r.

4) w trakcie prac terenowych 2009 koordynatorzy regionalni prowadzili na bieżąco weryfikację i kontrolę postępu i jakości. Kontrola miała na celu bieżące sprawdzanie prawidłowości prowadzonych prac kartograficznych, a jednocześnie stanowiła pomoc dla wykonawców w ukierunkowaniu szczegółowych prac terenowych.

5) koordynacja prac polegała na:

- organizacji szkoleń, przeprowadzeniu negocjacji przy wyłanianiu podwykonawców do wykonania map osuwisk;

- wyborze najlepszych ofert i przydzieleniu poszczególnym gminom odpowiednich koordynatorów regionalnych;

- przygotowaniu odpowiednich dokumentów (zleceń, umów) pozwalających formalnie rozpocząć etap prac wykonawczych;

- przygotowaniu i udostępnieniu podwykonawcom materiałów niezbędnych w pracach przygotowawczych (podkładów topograficznych, opracowań archiwalnych);

- sprawdzeniu merytorycznym materiałów terenowych złożonych po etapie prac terenowych;

- weryfikacji kart rejestracyjnych osuwisk i terenów zagrożonych wprowadzonych do bazy SOPO.

 

6) wprowadzono do bazy danych SOPO karty rejestracyjne osuwisk i terenów zagrożonych z 24 gmin rozpoczętych w 2008 r. W chwili obecnej trwają prace weryfikujące poprawność danych w kartach rejestracyjnych w bazie oraz cyfrowanie map osuwisk.

7) wytypowano kolejnych 10 osuwisk do instalacji systemu monitoringu – łącznie z osuwiskami wytypowanymi w 2008 r stanowi to 25 obiektów (Tabela 2). Dla wszystkich tych osuwisk sporządzono projekty prac geologicznych, które zostały złożone i zatwierdzone do realizacji przez właściwe organy administracji geologicznej.

8) Na wytypowanych 25 osuwiskach przeprowadzono prace wiertnicze i geofizyczne. W wyniku prac wiertniczych pobrano próbki i przekazano do badań laboratoryjnych (podstawowe parametry geotechniczne). Wykonano również badania palinologiczne oraz wybrano próbki do badań radiometrycznych (datowań wieku metodą 14C). Prace wiertnicze objęły wykonanie 1250 mb otworów inklinometrycznych i 1000 mb otworów piezometrycznych. W trakcie prac geofizycznych wykonano 22 950 mb profili sejsmicznych oraz 11 000 mb profili geoelektrycznych. Rozpoczęto także prace geodezyjne, polegające na opracowaniu map sytuacyjno-wysokościowych dla wszystkich 25 osuwisk w odpowiednich skalach.

9) Dokonano zakupów niezbędnych do prawidłowej realizacji tematu:

• podkładów topograficznych (wersja papierowa) dla części obszaru Karpat,
• cyfrowych zdjęć lotniczych dla obszaru 48 gmin realizowanych w 2009,
• oprogramowania ArcGis wersja 9.3 - niezbędnych do cyfrowania map  osuwisk,
• sprzętu GPS do pomiarów przemieszczeń powierzchniowych na osuwiskach,
• sprzętu do instalacji systemu monitoringu: spadomierzy i limnimetrów.

wróć do poprzedniej strony