Od roku 1989 w gospodarce polskiej zachodziły fundamentalne przemiany związane z przechodzeniem od gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej. Wzrostowi gospodarczemu towarzyszyła restrukturyzacja gospodarki (np. prywatyzacja wielu dużych zakładów przemysłowych, czy liberalizacja rynku energii elektrycznej). W 2001 roku 64% PKB wytworzono w sektorze usług, a prawie 33% w przemyśle, w którym wzrastał udział energo- i materiałooszczędnych sektorów i technologii produkcji. Po dwuletnim okresie recesji nastąpiła stopniowa poprawa stanu gospodarki. Najwyższe tempo wzrostu PKB wystąpiło w 1995 roku (6,9%), a następnie tempo wzrostu spadło do 4,3% w 2000 roku i do 1,1% w 2001 roku. Poważny niepokój budzi obecny stan polskich finansów publicznych. 

Od początku lat 90. Polska dokonała imponującego postępu w ochronie środowiska, osiągając większość założonych celów w tej dziedzinie i ograniczając zależność wzrostu gospodarczego od szeregu typów presji na środowisko. Postęp ten wynikał z zarówno restrukturyzacji gospodarki, jak i wzmocnienia polityki ekologicznej. Od 1995 roku, kiedy przeprowadzono poprzedni Przegląd Ekologiczny OECD, podejście Polski do zarządzania środowiskiem determinowała integracja z UE, gdyż proces ten wymagał przeniesienia do prawa polskiego postanowień jej dyrektyw. Jednak pod wieloma względami Polska ma jeszcze wiele do zrobienia, aby osiągnąć w ramach UE wymagany w niej poziom ochrony środowiska. Priorytetowe problemy ekologiczne obejmują zapobieganie zanieczyszczeniom, oczyszczanie ścieków, gospodarkę odpadami oraz ochronę różnorodności biologicznej, krajobrazu i klimatu. 

Aby sprostać tym wyzwaniom, Polska będzie musiała: 1) rozbudować infrastrukturę ochrony środowiska (np. zakłady unieszkodliwiania odpadów i oczyszczalnie ścieków) oraz kontynuować wdrażanie swojej polityki ekologicznej; 2) w większym stopniu uwzględniać problemy ekologiczne w decyzjach dotyczących spraw gospodarczych i społecznych oraz 3) wzmocnić współpracę międzynarodową w dziedzinie ochrony środowiska. 
 
 
1. Zarządzanie środowiskiem 

Zarządzanie środowiskiem w Polsce opiera się na sprawnych, kompetentnych instytucjach ochrony środowiska. W II Polityce Ekologicznej Państwa określono krótkoterminowe (2000-02), średnioterminowe (2002-10) i długoterminowe (2010-25) cele w zakresie gospodarowania zasobami naturalnymi, poprawy jakości środowiska, wzmocnienia instrumentów polityki zarządzania środowiskiem oraz współpracy w rozwiązywaniu międzynarodowych problemów ekologicznych. Łącznie z restrukturyzacją gospodarki, działania Polski przyczyniły się do postępu w wielu dziedzinach (np. ograniczenia emisji podstawowych zanieczyszczeń powietrza, poboru wód, zrzutów biogenów i spadku ilości wytwarzanych odpadów przemysłowych. Wydatki ponoszone na ograniczanie i kontrolę zanieczyszczeń, które w całym okresie lat 90. stanowiły 1,5-2% PKB, pokrywano głównie z pobieranych wysokich opłat i kar za zanieczyszczanie. Zgodnie z Konwencją z Aarhus, stworzono podstawy prawne dla dostępu do informacji i sprawiedliwości.

Pomimo bezspornego postępu dokonanego w zakresie zmniejszania emisji i zrzutów zanieczyszczeń do środowiska, pod względem szeregu wskaźników jakości środowiska Polska pozostaje jednak w tyle za większością innych krajów OECD. Zrobiwszy tak wiele dla rozwiązania odziedziczonych z przeszłości problemów ekologicznych, obecnie Polska stara się osiągnąć inny poziom jakości środowiska i dorównać w tym względzie innym państwom europejskim. 
 
 

Od 1990 roku Polska znacząco ograniczyła emisję zanieczyszczeń powietrza. W rezultacie, nastąpiło znaczące oddzielenie emisji zanieczyszczeń od wzrostu gospodarczego. Podczas gdy PKB wzrósł o 43%, emisja SO₂ i NO_x spadła odpowiednio o 53 i 35%. Postęp ten wynikał z: 1) restrukturyzacji gospodarki, 2) poprawy efektywności energetycznej i przestawienia się na inne paliwa (z węgla na ropę naftową i gaz ziemny) oraz 3) zarządzania jakością środowiska. Główną rolę w stymulowaniu redukcji emisji odegrały instrumenty ekonomiczne, m.in. podatki, opłaty i kary. Obowiązujące standardy jakości powietrza i standardy emisyjne dla nowych i obecnie eksploatowanych pojazdów już odpowiadają standardom UE. 

Pomimo tych osiągnięć, wiele jeszcze można uczynić, aby zapewnić poprawę sytuacji. Poziom emisji głównych zanieczyszczeń powietrza (na jednostkę PKB) należy do najwyższych w krajach OECD (Polska zajmuje 30. miejsce pod względem emisji SO_x oraz 28. miejsce pod względem emisji NO_x). Energochłonność gospodarki polskiej także należy do najwyższych (26. miejsce).W strukturze zaopatrzenia w energię wciąż utrzymuje się silna dominacja subsydiowanego węgla. W znacznym zakresie należy zmodernizować urządzenia ograniczające emisję zanieczyszczeń, m.in. przez wprowadzanie czystych technologii spalania węgla oraz czystszych procesów produkcyjnych. 
 
 

W latach 90. zmniejszyła się ogólna ilościowa presja na zasoby wodne spowodowana poborem wody. Wynikało to ze spadku produkcji i restrukturyzacji przemysłu, a także ze zmniejszonego zużycia wody do celów nawadniania i gospodarki komunalnej. Zdecydowanie ograniczono zależność wielkości wzrostu PKB od poboru wody, co jest szczególnie ważne w kraju takim jak Polska, który posiada stosunkowo małe zasoby wód słodkich (ich zasoby w Polsce na jednego mieszkańca stanowią zaledwie 36% średniej dla europejskich krajów OECD). Zarówno na obszarach miejskich, jak i wiejskich dokonano dużego postępu w przyłączaniu do wodociągów i sieci kanalizacyjnej. Dzięki budowie oczyszczalni ścieków zmniejszyły się wprowadzane do wód przybrzeżnych ładunki biogenów (np. azotu, fosforu) ze źródeł punktowych. Szereg polskich rzek i jezior (np. w północno-wschodnich i wschodnich regionach kraju) pozostaje w stanie naturalnym, stanowiąc istotne siedliska dzikiej przyrody. 

Wciąż jednak niezadowalająca jest ogólna jakość wód powierzchniowych, szczególnie w rzekach i pod względem BZT. Dokonane w latach 90. stosunkowo poważne inwestycje w zakresie budowy oczyszczalni ścieków nie przyniosły dotychczas odpowiedniej poprawy jakości wód powierzchniowych, co sugeruje, że efektywność kosztowa nie należała do najważniejszych kryteriów dla tych inwestycji. 
 
 

W zakresie gospodarki odpadami innymi niż komunalne odnotowano niewielkie ograniczenie zależności wzrostu gospodarczego od ilości wytwarzanych odpadów oraz wzrost poziomu odzysku odpadów, głównie dzięki restrukturyzacji gospodarki w kierunku mniej materiałochłonnych rodzajów działalności (tj. od przemysłu ciężkiego do usług), ale również dzięki stosowaniu czystszych procesów produkcyjnych. W okresie przygotowywania się do wejścia do UE uchwalono ostrzejsze przepisy prawne dotyczące odpadów, głównie w zakresie gospodarowania nimi i ich unieszkodliwiania (np. wprowadzając system zezwoleń dla wytwórców odpadów i przedsiębiorców działających w dziedzinie gospodarki odpadami). Zaczęto rozwijać system bezpiecznego unieszkodliwiania PCB i przeterminowanych pestycydów. W gospodarce odpadami Polska aktywnie stosowała instrumenty ekonomiczne, wprowadzając opłaty za unieszkodliwianie odpadów przemysłowych i zbiórkę odpadów komunalnych. W przypadku niektórych produktów (np. opakowań, baterii, opon) wprowadzono zwiększony zakres odpowiedzialności producentów. Ostatnio wprowadzono podstawy prawne dla obowiązku oczyszczania skażonych gruntów.

Pomimo że w latach 1990-2000 nieco ograniczono zależność wzrostu gospodarczego od ilości wytwarzanych odpadów komunalnych, poziom odzysku odpadów komunalnych jest wciąż minimalny (poniżej 5%). Ogromna większość odpadów komunalnych wciąż trafia na składowiska, z których większość nie spełnia norm technicznych. Wciąż nie rozwinęły się dostatecznie rynki recyklingu. 
  
  

Polska charakteryzuje się wysokim poziomem różnorodności biologicznej i dużym zróżnicowaniem siedlisk. Znacznie zwiększyła się powierzchnia obszarów chronionych, które obecnie zajmują 9,7% terytorium kraju (32% po uwzględnieniu obszarów chronionego krajobrazu. Osiągnięcia Polski w dziedzinie ochrony przyrody są imponujące i wciąż wprowadzane są coraz lepsze rozwiązania instytucjonalne i prawne dla obszarów chronionych. Dokonano znacznego postępu w przygotowaniach do wdrożenia Dyrektyw Siedliskowej i Ptasiej UE (Natura 2000), w oparciu o naukowe badania inwentaryzacyjne i nowe akty prawne dokonujące transpozycji prawa UE. Polska ratyfikowała większość światowych i regionalnych konwencji dotyczących ochrony przyrody dzikiej, siedlisk, krajobrazu i różnorodności biologicznej. 

Wysoki poziom różnorodności biologicznej w Polsce będzie jednak narażony na poważne niebezpieczeństwo, jeżeli nie zostaną szybko ustanowione odpowiednie środki ochronne. Akcesja do UE przyniesie intensyfikację rolnictwa i wsparcie finansowe dla dużych inwestycji infrastrukturalnych, a to może negatywnie wpłynąć na różnorodność biologiczną. Zwiększa się presja ze strony urbanizacji i rozwoju budownictwa mieszkaniowego. Należy zwrócić większą uwagę na możliwość wykorzystania zielonego kapitału Polski do pobudzenia rozwoju gospodarczego i tworzenia miejsc pracy (np. poprzez eko-turystykę, rolnictwo ekologiczne i inicjatywy z zakresu energii odnawialnej).
 
 

Dalszy postęp w kierunku efektywnej kosztowo ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju w Polsce wymaga zintegrowania w większym stopniu polityki gospodarczej i polityk sektorowych. Podczas gdy PKB w Polsce wzrósł w latach 1990-2000 o 43%, w znacznym stopniu ograniczono zależność wzrostu gospodarczego od emisji szeregu zanieczyszczeń powietrza (np. SO_x, NO_x, CO₂), zużycia zasobów wody i zużycia nawozów azotowych. Nieco ograniczono zależność wzrostu gospodarczego od ilości wytwarzanych odpadów komunalnych, rosnącej w tym okresie aż sześć razy wolniej niż PKB. Zmiany te przyniosła restrukturyzacja gospodarki, reforma sektora energetycznego i przemysłu oraz polityka ekologiczna. Trwający proces prywatyzacji oraz duży udział bezpośrednich inwestycji zagranicznych przyspieszają wprowadzanie procesów czystszej produkcji i czystszych produktów. W zasadniczo systemowy sposób w strategiach rozwoju gospodarczego i sektorowego (np. transportu, rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa) uwzględniono cele ochrony środowiska. Ocena oddziaływania na środowisko jest wykorzystywana do oceny i zmniejszenia negatywnego wpływu na środowisko dużych inwestycji infrastrukturalnych (np. autostrad). 

Pomimo tego postępu, pod względem poziomu emisji zanieczyszczeń, gospodarka polska zajmuje jedno z najgorszych miejsc wśród krajów OECD, głównie w zakresie emisji SO_x, NO_x i CO₂. Potrzebne są zwłaszcza dalsze kroki w celu ograniczenia emisji z sektorów energetyki i przemysłu (np. z dużych obiektów energetycznego spalania paliw). Presja ze strony transportu i rolnictwa była w latach 1990-2000 stosunkowo niewielka (w porównaniu ze średnią w krajach OECD i UE), lecz zwiększy się znacznie wraz z rozwojem i intensyfikacją tych sektorów. 
 
 

Polska przyjęła nowe zobowiązania międzynarodowe w dziedzinie ochrony środowiska na poziomie globalnym (np. ratyfikując Konwencję Ramową ONZ w sprawie zmian klimatu oraz Protokół z Kioto) oraz na poziomie europejskim w ramach procesu akcesji do UE (np. przenosząc postanowienia dyrektyw UE do prawa krajowego). Uczestnicząc w kilku pilotowych projektach Wspólnego Wdrażania, Polska wniosła swój wkład w międzynarodowe doświadczenie w zakresie stosowania mechanizmów elastyczności z Kioto. Ostatnio Polska ograniczyła swój udział w transgranicznym zanieczyszczeniu w regionie, znacznie redukując emisję powodujących zakwaszenie zanieczyszczeń powietrza, zgodnie z postanowieniami protokołów do Konwencji EKG ONZ w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości. Polska znacznie zmniejszyła ładunki zanieczyszczeń odprowadzane do rzek transgranicznych i Morza Bałtyckiego. 

Pomimo pewnych kroków podjętych w celu uwzględnienia problemów ochrony klimatu w polityce energetycznej, Polska nie ma jeszcze spójnej krajowej polityki ochrony klimatu. Jej opracowanie ułatwiłoby określenie środków ochrony klimatu, które mogłyby zapewnić najbardziej efektywną kosztowo redukcję emisji innych zanieczyszczeń powietrza (np. SO_x, NO_x, VOC) oraz gazów cieplarnianych. Aby w pełni spełnić swoje zobowiązania podjęte na forum HELCOM, konieczne będzie dalsze zmniejszenie ładunków biogenów odprowadzanych do wód przybrzeżnych, w szczególności dzięki ukończeniu budowy sieci oczyszczalni ścieków w zlewniach Wisły i Odry oraz zapewnieniu korzystania z portowych urządzeń odbioru odpadów. Biorąc pod uwagę nadmierne odławianie ważnych zasobów ryb w Morzu Bałtyckim, Polska powinna bardziej efektywnie gospodarować wspólnymi zasobami ryb (np. poprzez zwiększenie nadzoru i kontroli, dalsze zmniejszenie wielkości floty rybackiej), a także podjąć dalsze kroki w celu ograniczenia swojej zdolności do prowadzenia połowów.